در روزهای انتهایی جنگ40 روزه تحمیلی آمریکایی-صهیونی، این دشمن با حملهای خصمانه و هدفمند به پتروشیمیهای عسلویه و ماهشهر، بخش یوتیلیتی برخی از این واحدها را مورد هدف قرار داد که این اقدام منجر به توقف تولید در این واحدهای پتروشیمی شد. از سویی دیگر با توقف فعالیتهای واحدهای یوتیلتیمحور که تأمینکننده ملزومات تولید دیگر مجتمعهای پتروشیمی اعم از واحدهای پلیمری بودند نیز با توقف تولید همراه شدند. این در حالیاست که به برخی از واحدهای تولیدی در این مناطق اصابتها مستقیم وارد آمد که پتروشیمی بندرامام و بوعلی در ماهشهر از این دست است. از سویی دیگر به برخی پتروشیمیها آسیبی وارد نشد اما به دلیل صدمه به یوتیلیتی، بسیاری از واحدهای پتروشیمی توقف تولید داشته و دارند.
در این مقدمه، هدف، شرح اتفاقات در مجموعههای پتروشیمی نیست بلکه بیشتر بررسی تولید محصولات پتروشیمی برای مواد اولیه صنایع تکمیلی و پاییندست پتروشیمیها اعم از واحدهای پلیمری است. اینکه با توقف تولید چه مشکلاتی ممکن است برای تامین محصولات نهایی بوجود آید؟ اینکه آیا آن واحدها را مدتی با توقف مواجه خواهد کرد و یا راهکاری برای پایداری تولید صنایع تکمیلی وجود دارد؟ تصویر وضعیت محصولات نهایی و مصنوعات پلیمری چگونه است؟ این سوالات را ماهنامه دنیای انرژی در گفتگویی با دکتر سعید ترکمان رئیس هیات مدیره انجمن ملی صنایع پلیمر ایران و عضو هیات نمایندگان اتاق بازرگانی ایران در میان گذاشته است و او پاسخهایی را ارائه داده است که راهکارهای اولیه در مواجهه با این شرایط بوجود آمده را مطرح میکند.
با توجه به خسارتهایی که در اثر جنگ تحمیلی به تعدادی از پتروشیمیها وارد آمد این نگرانی بوجود میآید که صنایع پاییندستی که نیازمند مواد اولیه پتروشیمیها هستند چه تبعات زیانباری را ممکن است در ادامه کار متحمل شوند؟
قبل از هر توضیحی به نظر پرداختن به موضوعات خسارتهای جنگ تحمیلی در حوزه پتروشیمی و تشریح آن شاید چندان مهم نباشد چون جامعه را بیشتر نگران میکند. اتفاقات خوبی نیفتاده و ما باید سعی کنیم به دنبال بهبود این اوضاع باشیم و کمک کنیم که به سمت بازسازی و یافتن راهحل باشیم.
قطعاً گفتگوی ما بیشتر ناظر بر ارائه راهحل است چون میزان خسارت در رسانهها از سوی خود شرکتهای پتروشیمی گفته شده است. بیشتر منظور ما در خصوص وضعیت صنایع پاییندست پتروشیمی است. در این حوزه بفرمایید شرکتهایی که مثلاً در حوزه پلیمری همچون تولید و مصرف پت (پلیاتیلن ترفتالات بطری و نساجی) هستند و ممکن است دچار کمبود مواد اولیه شوند؛ هماکنون در چه وضعیتی هستند؟
همانطور که میدانید تعدادی از پتروشیمیها در این جنگ غیرفعال شدند اما باید خدا قوت گفت به غیورمردان صنعت پتروشیمی و سایر ارکان صنعت نفت و گاز که در شرایط جنگی ایستادگی کردند و خیلی سریع شروع به بازسازی کرده و از همه مهم تر امروز (23 فررودین ماه) که کمتر از یک هفته از حملات دشمن به پتروشیمیها میگذرد شاهد بودیم که با تمام تنگناها در عرضههای بورسی، این کالاها در بورس به خوبی عرضه شده است؛ البته شاید نتواند نیاز همه کشور را پوشش دهد ولی در بورس کالا، شاهد اولین عرضه در بعد از این اتفاقها بودیم و خوشبختانه با مدلهایی که در بورس کالا صورت میگیرد، رقابتها هم برخلاف انتظار در خیلی از گریدها معتدل بوده است. یعنی با توجه به اینکه قیمتهای جهانی افزایش جدی داشته است و حمله صهیونیستی-آمریکایی متأسفانه آسیبهایی را به پتروشیمیها وارد کرده است اما خوشبختانه تا حدودی عرضه در بورس کالا در حال انجام است و با وجودی که قیمتهای جهانی هم افزایش یافته است اما پتروشیمیها با قیمتهای جهانی پیش نرفتند و با قیمتهای قبلی در حال عرضه و معامله هستند اگرچه نمیتوان منکر اوضاع پیچیده فعلی و متعاقب آن توقف عرضه در بورس کالا بود.
در مواجهه با افزایش قیمتهای جهانی و اینکه پتروشیمیها میتوانند افزایش قیمت دهند اما ترجیح دادند در شرایط منصفانهتری قدم بردارند، آیا میتوانیم بگوییم که میخواهند به نوعی بازار را در حالت متعادلتری حفظ کنند و یا این قیمتهای فعلی ناپایدار است؟
برای پتروشیمیها خیلی تفاوتی نمیکند چون در بورس کالا رقابت صورت میگیرد. اما همانطور که گفتم مجموع معاملاتی که در هفتههای پیش انجام شده بعضاً با قیمت پایه بوده و تغییر نکرده است و اگر تحلیل قیمت محصولات پتروشیمی را کنار بگذاریم میبینیم که وضعیت بر خلاف چیزی که در رسانههای معاند و خارج از کشور با تیترهای وحشتناکی میبینیم و میشنویم که آنها عنوان میکنند که پتروشیمیها کاملاً خط تولیدشان آسیب دیده است و کالا اصلاً نیست و ... همه این گفتهها با واقعیتهای میدانی اختلاف چشمگیری داشته اگرچه منکر برخی مشکلات کوچک و بزرگ نیستیم.
پس نیاز پاییندست تأمین شده، این را شما تایید میکنید؟
این ادعا قابل ارزیابی است که ما در شرایط سخت و دشواری قرار داریم و شاید به دلایلی به همه نیازها پاسخ داده نشود و ممکن است برخی کالاها با کمبود مواجه گردد اما برخی دادههای پیدا و پنهان موجب دلگرمی اهالی صنعت شده است.
به عنوان مثال در نخستین عرضهها رقابت در مرتبهای بوده است که اگر قیمتهای جهانی را با واقعیت پتروشیمیها و حوادث جنگ تحمیلی لحاظ کنیم میتوانیم بگوییم که همخوانی وجود دارد و تولیدکنندگان در پاییندست میتوانند تا حدودی ماده اولیه مورد نیاز را تهیه کنند و تولید خود را ادامه دهند. البته همان طور که میدانید پلیمرها انواع و اقسام مختلفی دارند و در روزهای متفاوتی ممکن است در بورس کالا عرضه شوند اما اولین روز پس از اتفاقات حمله به مجموعههای پتروشیمی؛ بخشی از عرضهها بدون هیجان و در رقابت متعادلی صورت گرفت.
فارغ از معاملات روز اول، در مورد معاملات و گریدهای مختلف در روزهای آینده بگویید که چه پیشبینی میتوانید داشته باشید؟
باید در روزهای عرضه این موضوع را ارزیابی کنیم اگرچه مدتی متوقف شده، اما در صورت کمبود مواد اولیه باید گفت که با توجه به برگزاری جلساتی که انجمن ملی صنایع پلیمر ایران با شرکتهای بازرگانی معتبر و بینالمللی داشته توانستیم خوشبختانه مقدمات واردات مواد اولیه را استارت بزنیم.
یکی از موضوعاتی که در حال حاضر مطرح است بحث آسیب به کسب و کارهاست که متأثر از وضعیت موجود بوده و گاهی ریسکهایی را ایجاد میکند که کسب وکارها را به توقف از فعالیت و تعطیلی میکشاند. لذا با توجه به این موضوع، انجمن ملی صنایع پلیمر ایران و اتاق بازرگانی چه حمایتهای قابل اتکائی را میتوانند در این خصوص انجام دهند و آیا جلسات ویژهای برای تسهیلگری واحدهای تولیدی برای حفظ این کسب و کارها داشتهاید؟
در حوزه پتروشیمی؛ ما هماکنون در میانه حادثه هستیم و حداقل کاری که کردیم این است که توانستیم واحدهای آسیب دیده صنعت پلیمر را احصاء کنیم و حالا از طریق امکاناتی که حداقل برای نیازهای اولیه برای شناسایی آنها بوده، تأمین بخشی از آن را انجام دادیم و یا مقدمات لازم را فراهم کردیم. اما متأسفانه شرایط، شرایطی پیچیده است؛ چون از طرفی ما گستردگی و پراکندگی واحدهای صنعتی را داریم و از طرفی دیگر رشتههای مختلف و متنوعی را در سطح کشور داریم. از پلیمرهایی که کاربرد مصالح ساختمانی دارند؛ تا پلیمرهای بستهبندی مواد غذایی و کالاهای اساسی (کالابرگ) و ملزومات پزشکی، قطعات خودرویی و ... که همه اینها در سطح کشور متنوع و پراکنده و گسترده هستند. از سویی دیگر همه اینها وابستگی به مواد اولیه محصولات پتروشیمی برای تولید محصولات نهایی دارند. پس برای ما بسیار سخت خواهد بود که بخواهیم یک نسخه واحدی را برای همه در نظر بگیریم و حداقل کار این است که بتوانیم برای حمایت از کسب و کارها، کمبود آنها را با واردات جبران کنیم. جایگزینی واردات چه توسط پتروشیمیها و چه توسط شرکتهای بازرگانی و یا از محل ارز صادراتی خود و دیگری میتواند مواد اولیه را تأمین کند و تسهیلگری و ایجاد تجربه برای مسیرهای جایگزین هم مدنظر است. به این دلیل که عمده واردات مواد اولیه ما بیشتر از کشورهای حاشیه خلیج فارس بوده است و الان به دلیل عدم ارتباط و مشکلاتی که واحدهای پلیمری برایشان اتفاق افتاده است این مسیر تقریبا بسیار دشوار شده؛ البته برای یافتن جایگزین و اطلاعرسانی رخدادها، کمیته اضطرار در انجمن ملی صنایع پلیمر ایران ایجاد کردیم که اینها را هم احصا کنیم. از دیگر سو در کمیتههای تخصصی که ذیل وزارتخانههای نفت و صمت برگزار میشود برای پیگیری امور اقداماتی ترتیب دادیم و یا ارتباطی که با وزارت اقتصاد برای تامین مالی برقرار کردیم و این موضوع هم در جریان است. ولی به هر حال همان طور که میدانید این وضعیت اثر کلی بر اقتصاد دارد و نیاز است که در شرایط دشوار کنونی که برای کشورمان اتفاق افتاده بخش خصوصی همه تلاش خود را انجام دهد تا استقلال خود را تا جایی که امکان دارد حفظ کرده و نیاز مردم را تأمین کند.
در طول جنگ تحمیلی، مساعدت دولت چهاردهم در تأمین کالاهای اساسی و همکاری با بخشهای مختلف خوب بوده است. این مواردی که گفتید در همکاری با وزارتخانههای نفت و صمت آیا تعاملات خوبی صورت گرفته است؟ این همکاری دولتیها با بخش خصوصی چگونه بوده است؟
با توجه به جمیع جهات که خودمان هم میدانیم که در جنگ تحمیلی محدودیتهایی بهوجود میآید این محدودیتها و همکاری دولتی وجود دارد و ما در بخش خصوصی باید این محدودیتها را منصفانه بدانیم چون دولت باید به موضوعات بسیار حیاتی هم رسیدگی کند. اما همکاری دولتی هم وجود دارد. ولی خود بخش خصوصی باید بتواند با شبکهسازیهای ارتباطی در دایره مسئولیتش؛ خود موضوعاتش را حل و فصل کند. چون اگر بخواهیم به امید دولت باشیم حتما دولت محدودیتها و اولویتهایش ممکن است با ما یکسان نباشد.
در حال حاضر توانمندی بخش خصوصی در حدی هست که بتواند مستقلاً و بعضاً بدون کمکهای دولتی کار را پیش ببرد و خود را در بحران جمع و جور کند؟
ما حداقل توانستیم مشکلات را شناسایی کنیم که چه مواد اولیهای مورد نیاز است و چه کالاهایی لازم به واردات مواد اولیه هستند اینها را در کمترین زمان احصا کردیم تا هر چه سریعتر واردات را انجام دهیم اعم از ثبت سفارش و غیره که بتواند به ورود کالا و مواد اولیه بیانجامد.
معمولا واردات از کشورهای حاشیه خلیج فارس صورت میگرفت و فعلا محدودیت مراودات اقتصادی با آنها وجود دارد این واردات از چه مسیری صورت خواهد گرفت؟ آیا پیشبینی خاصی در این زمینه شده است؟
مسیر جایگزین داریم. ما کشورهای شمالی را به عنوان مسیری جایگزین همواره داشتهایم و از آن طرف هم تا حدودی از بنادر جنوبی امکان واردات داریم و آن مسیرها اخیراً خوشبختانه فعال شدند. البته دشواری وجود دارد و کار سادهای نیست ولی حداقل میتوانیم اطمینان دهیم که مواد اولیه را به هر نحو ممکن با سختی بسیار میتوانیم تهیه کنیم. ولی برای تهیه مواد ضروری مثل کالاهای پزشکی، مواد غذایی و برای بسته بندی، مواد اولیهای که مورد نیاز است باید اقدامات عاجلی صورت گیرد چون کمبود آنها میتواند بحران ایجاد کند، البته همکاران در تلاش هستند تا مواد اولیه آنها را از طرق مختلف از جمله بورس کالا تهیه کنند.
پس پارلمان بخش خصوصی به نظر پای کار است و حمایت میکند.
واقعیت را بگوییم که بحران این جنگ تحمیلی در بُحبوحه آخرین ماه سال و تعطیلات ابتدای سال جدید رخ داده بود و شاید بیشترین کمکی که ما در انجمن ملی صنایع پلیمر ایران توانستیم انجام دهیم تبادل اطلاعات در افزایش ظرفیت واحدهای تولیدی برای کمک به یکدیگر جهت تأمین مواد اولیه در حوزه واردات بوده است تا جایی که امکان دارد بتوانیم به حفظ و پایداری زنجیره تأمین صنایع دیگر برسیم و خوشبختانه امروز کالای پلیمری به عنوان محصول نهایی با کمبود آن در بازار مواجه نیستیم.
با توجه به وضعیت موجود در فضای بین المللی به نظر مشکلاتی در حوزه صادرات محصولات تکمیلی داریم و با وجودی که صنایع پایین دستی ما در حوزه صادرات قدمهای خوبی را طی این سالها برداشته؛ لطفاً توضیح دهید که چه پیش بینی برای تسهیل در صادرات در نظر گرفته شده و اینکه آیا صادرات این شرکتها متوقف شده است؟
بسیاری از محصولات صنایع تکمیلی پلیمری چیزی از شاهرگ حیاتی کم ندارد (پزشکی، بستهبندی و ...). برخی از شرکتهای ما در حوزه محصول نهایی وضعیت منحصر به فردی دارند. ما در منطقه تقریباً صادرکننده خاصی هستیم و نیاز کشورهای همسایه را تأمین میکنیم. به عبارتی زنجیره تأمین محصولات تکمیلی برخی از کشورهای منطقه تولیدکنندگان ایرانی است و با وجود این جنگ تحمیلی تولیدکنندگان ما در حال یافتن راه و مسیرهای جایگزین حتی برای صادرات به کشورهای عربی بوده و در حال آزمایش آن هستند. از مسیر عراق که مشکلی نیست اما با واسطه در حال انجام است تا به مرور این شریانها باز شود. به نظر میرسد صادرات به صورت مویرگی در حال انجام است؛ تا شریان اصلی ترمیم شود تا کالا بتواند مسیر خود را پیدا کند.
پیشتر، اغلب محصولات ما به کشورهای آسیا میانه و بعضاً خیلی از محصولاتمان را به کشور امارات صادر میکردیم، در حوزه محصول نهایی نیز از امارات به آفریقا صادر میشد اما در حال حاضر مسیرهایی را آغاز کردیم که محصولات نهایی را مستقیماً به آفریقا صادر کنیم و امیدواریم که هر روز این مسیرها تداوم یافته و خطوط حمل آن فعالتر از قبل شود و این تبادل کالایی و صادرات ما در حوزه محصول نهایی بتواند کمکی به حفظ اشتغال و پایداری آن در صنعت پلیمر و هم پایداری جریان صادرات داشته باشد.
البته بخش اوراسیا و کشورهای آسیا میانه قبلاً فعال بوده و ارقام صادراتی خوب پتروشیمی داشتهایم.
بله فعال است ولی عملکرد آنها نسبت به تأمین نیاز صنایع تکمیلی است که مهم است. مقصد اصلی صادرات پلیمر ما اوراسیا نبود اما این مسیر در حال فعال شدن است. اما نکته اصلی اینکه در زنجیره تأمین به مشکل خوردهایم و این میتواند یک مزیت نسبی برای ما ایجاد کند که بتوانیم با همین شرایط سخت فعلی هم پایداری صادراتمان را حفظ کنیم.
و اما کلام آخر ....
با وجود اصابت مستقیم به واحدهای پتروشیمی؛ صنعت پلیمر از حرکت نایستاده است حرکت جهانی در تمامی ارکان زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی ادامه دارد. تهدید بسیار بزرگی که اگر به هر کشوری در جهان وارد میشد، بهبود آن به سالها زمان نیاز داشت ولی ققنوس ایرانی از تمامی خاکسترهای صنعتی، جوان بر میخیزد. بزرگترین شوک تاریخی به زنجیره ارزش محصولات پتروشیمی وارد شده ولی هنوز در بستر جامعه و برای مصرفکننده نهایی گویی هیچ اتفاقی نیفتاده است. این ادعا را میتوان در قفسه فروشگاهها به وضوح دید. این در حالی است که قیمتهای جهانی محصولات پتروشیمی در اقصی نقاط جهان بین 35 تا 95 درصد افزایش داشته است. این مطلب به معنی آن است که ماده اولیه پلیمری که قبل از جنگ از بورس کالا تهیه میشد اگر قرار باشد با واردات جایگزین شود حتی به رغم عدم افزایش بهای ارز، با قیمت تمام شده دو برابر به دست تولیدکننده صنایع تکمیلی میرسد. در این شرایط بیسابقه که همهگونه تهدید پیشروی این صنعت قد علم کرده، مردانی در حال بازسازی صنعت و مدیریت بازار هستند.
امیدواریم با دست پرتوان متخصصین داخلی خیلی زود خطوط آسیب دیده پتروشیمی بهویژه آن قسمتهایی که از کار افتاده به زودی وارد مدار شود و همه واحدهای صنعتی بتوانند با ظرفیت حداکثری وارد فاز تولید شوند و ما هم متعاقب واحدهای پتروشیمی با حداکثر توان به حداکثر تولید و محصول مورد نیاز خود برسیم.